سازمان همکاری شانگهای
نوشته: محمد عارف عمار
مقدمه
می گویند دنگ شیائوپنگ رهبر فقید چین یکی از معماران اصلی درتکوین گروه شانگهای می باشد. از سوی دیگر سازمان شانگهای را اولین سازمان پرقدرت شرق میدانند که به ابتکار رهبران چین در صحنه منطقه ای قد علم کرده است. یکی از تعبیرها این است که سازمان شانگهای در برابر نفوذ ناتو در شرق پا به عرصه وجود گذاشته است.
پیشینه و عوامل دخیل در ایجاد این گروه و بعدها سازمان همکاری شانگهای به روابط پر تنش چین و شوروی آن زمان برمی گردد. مرزهای 7500 کیلومتری چین و اتحاد شوروی مدتهای زیادی شاهد تنش و درگیری میان این دو قدرت بوده است تا آنجا که در سال 1960 اختلافات عقیده بین این دو قطب کمونیستی هردو طرف را وادار به جمع آوری نیروی کلان نظامی در دو سوی مرزهایشان نمود. این تنشها تا سال 1989 ادامه داشت و دوطرف چندین بار با هم داخل درگیری مرزی شدند تا اینکه گورباچف در می 1989 از پکن بازدید کرد و در گفتگو با دنگ شیائوپنگ همتای چینی خود به توافق رسید تا ازین ببعد روابط دو جانبه بین شوروی و چین شکل عادی پیدا کند و موانع پیشرفت و همکاری بین دو دولت از میان برود.
در همین تقارن زمانی پیمان نظامی ورشو هم شروع به فرو پاشیدن کرده بود و از طرف دیگر مشکلات شوروی با جبهه غرب نیز بیش از پیش بالا گرفته بود. درست دوسال ونیم پس از ملاقات گورباچف و دنگ شیائوپنگ اتحاد شوروی تجزیه شد و بسیاری باین باور بودند که بین روسیه و چین کمونیستی تنش ایدیولوژیکی بار دیگر موجب رویارویی نظامی بین دو کشور گردد ولی این کار نشد زیرا شیائو پنگ رهبر چین اعلام کرد: ما روابط خود را با روسیه ادامه خواهیم داد و مبنای روابط ما اصل همزیستی مسالمت آمیز در روابط خارجی چین خواهد بود و هیچگونه درگیری ایدیولوژیکی بین دو کشور بروز نخواهد کرد، چه آنها بخواهند سوسیالیست بمانند یا نمانند. بهر صورت دنگ شیائوپنگ آغازگر سیاست درهای باز وبرنامه های انکشاف بین روسیه و چین بود و به تعقیب آن دو رهبر بعدی چین یعنی جیانگ زمین و خوجین تائو نیز توانستند ارتباط سازنده ای با روسیه و کشورهای بوجود آمده در آسیای مرکزی بر قرار کنند.
پس از آنکه تجزیه شوروی در دسامبر 1991 آغاز شد و موضوع مرزها برای چین از محدوده یک کشور تبدیل به چند کشور دیگر یعنی قزاقستان، قیرقیزستان و تاجیکستان گردید این تحول چین را براین واداشت تا برای جلوگیری از خطر تجزیه طلبی در ایالت سین کیانگ که هم مرز با کشورهای نامبرده می باشد دست به کار شود. مذاکره های پیاپی با چهار کشور روسیه، قزاقستان، قیرقیزستان و تاجیکستان در مدت هفت سال در نهایت یک اجماع در بین پنج کشور به وجود آمد و توافق به اعتماد سازی نظامی در مناطق مرزی در 26 اپریل 1996 بین طرفین در شانگهای امضاء شد که نقطه آغازین آنچه سازمان همکاری شانگهای بعدا نامیده شد قرارگرفت.
از آنجا که این مذاکرات و دستاوردهای آن به دید رهبران مزبور خیلی خوش آمد، اینگونه تصمیم گرفته شد تا دامنه این همکاریها در مسایل سیاسی، دیپلوماسی فرهنگی و اقتصادی گسترش بیشتر پیدا کند.از سوی دیگر در سال 2001 کشور ازبکستان که احساس تنهایی می کرد و از جانبی هم خودرا از سوی اعضای شانگهای در محاصره می دید ابراز علاقمندی نمود تا در این پیمان شریک شود. بر همین مبنی در 15 جون 2001 با اضافه شدن ازبکستان سازمان همکاری شانگهای بطور رسمی بنیان نهاده شد.
زمان تأسیس و اعضای سازمان
سازمان همکاری شانگهای یک سازمان منطقه ای و میان دولتی است که برای همکاریهای چند جانبه امنیتی میان آعضای آن بوجود آمده است. این سازمان در15 جون2001 میلادی به ابتکار رهبران کشورهای چین و روسیه در رأس و کشورهای قزاقستان، قیرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان در شانگهای بوجود آمده است. البته این سازمان از سال 1996 تحت نام سازمان "شانگهای 5" فعالیت می کرد ولی پس از عضویت ازبکستان نام فعلی بر آن اطلاق می گردد. اعضای ناظر این سازمان عبارت ازمغولستان، آیران، پاکستان و هند می باشند که هریک به ترتیب نام عضویت ناظر را کسب نمودند.
ساختار سازمان
مهمترین و بلند پایه ترین نهاد در سازمان شانگهای شورای سران دولتها می باشد که سال یکبار ملاقات می کنند و در باره مسایل بسیار مهم فعالیتهای سازمان تصمیمها و سفارشهای کلی ارائه می نمایند. شورای سران حکومتها دومین نهاد عالی در سازمان همکاری شانگهای است که نخست وزیران کشورهای عضو در اجلاس سالانه روی استراتیژی روابط چند جانبه و حل مشکلات و چالشهای دامنگیر در مسایل اقتصادی و دیگر عرصه ها از جمله تصویب بودجه سالانه سازمان کار می کنند. در کنار اجلاس سران مکانیسم های دیگری نیز برای ارتقاء سطح روابط کشورهای عضو وجود دارد. از جمله می توان به ملاقاتها و اجلاسهای روئسای پارلمان، وزیران خارجه، منشی های شورای امنیت ملی، وزیران دفاع، اقتصاد، ترانسپورت، فرهنگ، معارف، صحت، مسولین نهادهای مجری قانون، رییس دادگاه عالی و غیره اشاره کرد. این سازمان دارای دو نهاد دایمی است. مقر دبیرخانه سازمان در پکن قرار دارد و مرکز ساختار منطقه ای ضد تروریسم در تاشکند ازبکستان است. دبیر کل سازمان و رییس کمیته اجرایی نهاد ضد تروریسم برای سه سال از سوی شورای سران دولتهای عضو انتخاب می شوند. در حال حاضر دبیرکل سازمان اقای نورگلی یوف از کشور قزاقستان و رییس کمیته اجرایی ضد تروریسم هم آقای میرزاکان لوبانوف از کشور قیرقزستان می باشند. شورای سران دولتها (سال یکبار جلسه دارد) شورای سران حکومتها (سال یکبار جلسه دارد) شورای وزیران خارجه شورای هماهنگ کنندگان ملی دبیر کل سازمان و دبیر خانه نمایندگان دایمی به دبیر خانه سازمان شانگهای
اهداف و فعالیتهای سازمان
گرچه محور و اولویت تشکیل سازمان منطقه ای شانگهای همکاریهای امنیتی در بین اعضای آن بوده است که از آن میان غیر نظامی کردن مرزهای چین و شوروی از اهداف مهم اولیه بوده است. اما به مرور زمان این سازمان اولویت های خودرا بر همکاریهای اقتصادی و تهدیدات مشترک قرارداد. طی سالهای اخیر در نشستهای اعضای این سازمان تمرکزبیشتر به همکاریهای اقتصادی بوده است. یادداشت تفاهم دولتهای شش کشور عضو در سال 2001 تشکیل شورای بازرگانان، برگزاری نشست روئسای بانکهای مرکزی، تشکیل نشست وزیران اقتصادی، ایجاد صندوق توسعه که تنها تا سال 2006 حدود 900 میلیون دالر به اعضا در زمینه اقتصادی کمک مالی نموده است بیانگر اولویت و اهمیت حوزه همکاریهای اقتصادی در سازمان همکاری شانگهای است. بطور اهم اهداف ذیل برای سازمان شانگهای در نظر گرفته شده است:
- حل و فصل اختلافات مرزی و تقویت اعتماد سازی و روابط حسنه فی مابین
-ارتقاء سطح همکاریهای سیاسی، تجاری، فرهنگی، آموزشی، انرژی، ترانسپورت، توریزم، محیط زیست و امنیت
- تلاش مشترک برای حفظ و تقویت صلح و ثبات در منطقه
- تلاش برای نیل به سوی استقراریک نظام نوین سیاسی و اقتصادی جهانی که براساس دموکراتیک بودن، عادلانه بودن، و خردمندانه بودن استوار باشد.
همکاریهای امنیتی:
مسایل امنیتی در آسیای میانه بویژه تروریسم، جدایی طلبی و افراطی گرایی از دغدغه های اصلی سازمان منطقه ای شانگهای محسوب می شود. در اجلاس ماه جون 2004 " مرکز ضد تروریسم" این سازمان در شهر تاشکند در ازبکستان تهیه و تصویب شد. به دنبال آن سازمان شانگهای توافقنامه منطقه ای مبارزه با قاچاق مواد مخدر را در طول مرزهای کشورهای عضو امضاء کردند. به گفته مسئولین، سازمان شانگهای قصد ندارد به یک سازمان نظامی تبدیل شود ولی به منظور مقابله با تهدیدهای روز افزون تروریسم، جدایی طلبی و افراطی گرایی، ممکن است نیاز به استفاده از اردوی کشورهای عضو بوجود آید. روی همین اصل کشورهای عضو این سازمان تاکنون به اجرای چندی تمرین مشترک نظامی مبادرت ورزیده اند. اولین مانور نظامی بین چین و روسیه در سال 2005 تحت نام " ماموریت صلح 2005" به اجرا درآمد. در سال 2007 کشورهای عضو شانگهای بزرگترین مانور نظامی خود را در کشور روسیه در مرزهای اروپا برگزار کردند.
همکاریهای اقتصادی:
در نشستی که در 23 سپتامبر 2003 بین اعضای سازمان شانگهای صورت گرفت چهار چوب توافقنامه همکاریهای اقتصادی به امضاء رسید. رهبر چین در این اجلاس پیشنهادات چندی را برای گسترش همکاریهای اقتصادی ارائه کرد. یکسال بعد ار این نشست در سال 2004سندی شامل یکصد برنامه مشخص برای افزایش سطح تجارت میان کشورهای عضو به امضاء رسید. در نشست مسکو مورخ 25 اکتبر 2005 دبیر کل سازمان اعلام کرد که پروژه های مشترک سازمان در زمینه انرژی دارای اولویت بالا هستند. این پروژه ها شامل کشف، استخراج و بهره برداری از حوزه های نفت و گاز و استفاده مشترک از منابع آب شیرین می باشد. دستاورد مهم دیگر این نشست توافق برای تشکیل شورای مشترک بانکی کشورهای عضو سازمان بود. هدف از آن ایجاد تسهیل در فراهم نمودن سرمایه مورد نیاز برای اجرای پروژه های مشترک سازمان عنوان شده است.
همکاریهای فرهنگی:
همکاریهای فرهنگی بخشی از چهار چوب فعالیت سازمان همکاری شانگهای است. وزیران فرهنگ کشورهای عضو برای اولین بار در 12 اپریل 2005 فیستوال و نمایشگاه مشترک فرهنگی در شهر آستانه در کشور قزاقستان برگزار کردند.
اهمیت منطقه ای و بین المللی
- بسیاری از تحلیلگران سازمان شانگهای را در راستای ظهور یک قدرت جدید در منطقه و در مقابل بلوک غرب یا ناتو ارزیابی می کنند. بر همین مبنا این سازمان می تواند از اهمیت بسزایی در روابط بین الملل کشورهای عضو و آسیای میانه در برخوردر با قدرتهای غربی برخوردار باشد. این سازمان از قابلیت اقتصادی و امنیتی بزرگی در منطقه و جهان برخوردار است.
- ازسوی دیگر گردآوری سه حوزه تمدنی بودایی، ارتدوکس و اسلامی در زیر یک پرچم همگرایی ایجاد کرده و در این ترکیب جایی برای تمدن آنگلوساکسونی نداده است.
- همچنین اعضای سازمان همکاری شانگهای در زمینه همکاری انرژی مکمل خوبی برای یکدیگر محسوب می شوند زیرا این سازمان بزرگترین منابع تولید کننده و مصرف کننده انرژی در جهان می باشد.
- این سازمان بخش اعظم بلوک بندی هسته ای را درخود جای داده است. چین و روسیه به عنوان اعضای اصلی و هند و پاکستان به عنوان اعضای ناظر صاحبان بمب هسته ای اهمیت خاصی را به سازمان شانگهای داده است. از آنجا که ایران هم در پی دستیابی به تکنولوژی هسته ای می باشد و کشور قزاقستان نیز از ذخایر بالا اورانیوم برخوردار است، موازنه هسته ای جهان را بیش از پیش به نفع سازمان شانگهای سنگین کرده است.
- سیستم دفاعی موشکی آمریکا در مرزهای شرقی اروپا نه تنها برای ایران بلکه برای کلیه کشورهای آسیایی و اعضای سازمان شانگهای تهدید است. این تهدید مشترک به سازمان شانگهای که روسیه در آن از نفوذ بالا برخوردار است و دایم در مخالفت با سیستم دفاعی موشکی آمریکا مقاومت کرده است، اهمیت ویژه ای می دهد. از همین رو ایران در تلاش عضویت دایمی در این سازمان است.
دستاوردها و چالشها
اگر چین و روسیه را بازیگران اصلی برای تشکیل سازمان شانگهای بدانیم کاهش خصومت های مرزی دو کشور یکی از دستاوردها بوده و اکنون به صورت ابزار در سیاست بین المللی مورد استفاده قرارمی گیرد. از نظر دولت چین پروسه مذاکرات شانگهای که منجر به عادی سازی و افزایش اعتماد با کشورهای عضو گردید در مرحله نخست توانست دستاوردهای عمده و مهمی را برای سیاست خارجی این کشور به ارمغان آورد،از جمله اینکه:
1. چین و روسیه بالاخره بعد از مدتهای طویل توانستند مشکلات مرزی خودرا حل کنند.
2. مذاکرات سنگینی که با قزاقستان برای حل مسئله مرزی 1700 کیلومتری صورت پذیرفت باعث شد چین بتواند نفوذ قابل توجهی در بخشهای انرژی آن کشور به دست آورد.
3. بین چین و قیزقستان در سالهای 1996 و 1999 مسایل مرزی حل و فصل گردیدند.
4. و بالاخره در می 2002 با تاجیکستان نیز توافق حل مسائل مرزی صورت گرفت و چین توانست در بازار تاجیکستان وارد شود.
5. چین همواره با نیروهای جدایی طلب ولایت سین کیانگ خود که توانسته بودند از پشت جبهه فعالی در قیرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان برخوردار شوند با حساسیت زیادی برخورد می کرد. همکاریهای شانگهای منجر گردید که سیاست واحدی از روسیه تا چین در مقابل این نیروها اتخاذ شود و همچنین بتوانند با قاچاق مواد مخدر و اسلحه و مهاجرت های غیر قانونی و جنایات سازمان یافته برخورد مشابهی کنند.
6. سازمان شانگهای توانست در مدت بسیار کوتاهی توجه کشورهای عضو ناظر را به خود جلب کند که مهمترین آنها هند و پاکستان و ایران است.
البته در برابر سازمان شانگهای چالشهای چندی نیز قرار دارد که آینده این سازمان را می تواند تحت تاثیر قرار بدهد. یکی از این چالشها فعالیت نظامی رو به گسترش آمریکا و ناتو درمنطقه می باشد. گرچه نیت و اهداف کنونی این عملیاتها مبارزه با تروریسم قلمداد می شود ولی می تواند بعنوان یک خطر بالقوه در درازمدت باعث نگرانی روسیه و چین در منطقه گردد. از سوی دیگر آمریکا و متحدینش مایل هستند در منطقه حضور نظامی طولانی تر داشته باشند چنانچه در جاپان و کوریا دارند. بنابراین حضور نظامی و سیاسی غرب در منطقه می تواند به صورت یک چالش در برابر سازمان شانگهای قد علم کند. در عملیات سقوط دولت طالبان در سال 2001 امریکا از پایگاههای نظامی ازبکستان، پاکستان و گرجستان استفاده می کرد. در آن هنگام حساسیت شرایط بگونه ای بود که کشور ازبکستان که از عضویت سازمان شانگهای نیز برخوردار بود نتوانست از تسلیم شدن در برابر خواست آمریکا سر باز زند. چین و روسیه هم هیچگونه واکنشی در برابر این موضوع ازخود نشان ندادند ولی بعدها مشاهده شد که ازبکستان خواهان خروج نیروهای آمریکایی از پایگاههای این کشور گردید و روسیه هم در چندین مورد نگرانی خودرا در این قبال ابراز داشت.
مسأله دیگر مناقشات مرزی بین هند و پاکستان است. هردوی این کشورها اعضای ناظر در سازمان شانگهای هستند. پاکستان یک متحد سنتی چین می باشد و لاجرم در سایه سیاسی این کشور در سازمان حرکت خواهد کرد. از طرف دیگر هند نقش رقیب استراتیژیک و یک دشمن بالقوه برای چین را بازی می کند و اگر به آن همکاری استراتیژیک آمریکا را نیز اضافه کنیم حضور هند در این مجموعه از دینامیک بودن آن خواهد کاست. ودر نهایت کشور ایران هم ویژگیها و برداشتهای خاص خودرا از منافع ملی و سیاسی خود دارد.
سازمان شانگهای و افغانستان
موضوع افغانستان در اجلاس سران دول عضو شانگهای برای چندمین بار بصورت یکی از موضوعات عمده قابل بحث مطرح شده است بطوریکه در نشست سران اعضای سازمان شانگهای در سال 2007 در بیشکیک اوضاع افغانستان به موضوع مرکزی این اجلاس مبدل گردید. در این اجلاس رییس جمهور افغانستان و ترکمنستان به صفت مهمانان افتخاری اشتراک داشتند. در اجلاس بیشکیک تقریبا تمام دول عضو سازمان همکاری شانگهای پیشنهاد کمک به افغانستان در امر بازسازی، غیر نظامی ساختن آن و تشویق دهاقین به کشت محصولات دیگر بجای خشخاش مطرح نمودند. در این کنفرانس همچنین رهبران کشورهای عضو سازمان شانگهای نگرانیهای خودرا از ناحیه افغانستان در عرصه های مختلف نظامی، سیاسی و اجتماعی ابراز کردند.
در یک انکشاف دیگر نورگلی یوف، دبیر کل سازمان شانگهای گفته است که این سازمان قصد دارد در سال 2008 کنفرانس خاصی را در باره افغانستان برگزار نماید. این کنفرانس در واقع در نشست سران کشورهای عضو سازمان در سال 2007 از سوی رییس جمهور تاجیکستان پیشنهاد گردیده بود. گمان ها بر این است که سازمان شانگهای خواهان بازی نمودن یک نقش برجسته در صحنه سیاسی-اقتصادی افغانستان است. از سوی دیگر موقعیت جیو پولیتیک افغانستان به گونه ای است که ارتباط آسیای میانه با جنوب آسیا را تامین می کند. ازاین رو افغانستان به عنوان یک پل ارتباطی هم از حیث اقتصادی و هم از جنبه نظامی دارای اهمیت بسزایی برای بازیگران منطقه ای می باشد. از آنجا که آمریکا در افغانستان حضورسیاسی و نظامی دارد، نوعی تهدید استراتیژیک برای روسیه محسوب می شود. بنا برین روسیه تلاش دارد تا در معادلات سیاسی افغانستان دخیل باشد وبار دیگر نقش بازی کند. پس یکی از طرق بسیار موثری که روسیه برای رسیدن به این هدف می تواند از آن استفاده کند کشاندن پای افغانستان به سازمان شانگهای است.
آینده سازمان همکاری شانگهای
آینده سازمان شانگهای هنوز به قدرت سیاسی و دیپلوماتیک روسیه و چین وابسته است. هریک از این دو قدرت تعاریف و تعبیرهای خاص خودرا از نظام سیاسی بین الملل داشته ومربوط می شود به نقشی که هریک از آنها امیدواربه رهبری جهانی برای خود و ائتلاف خود قائل هستند. به گفته تحلیلگران بسیار زود است که به آن یک سازمان سیاسی اتلاق کرد و بسیار زودتر است که آنرا یک مجموعه امنیتی و نظامی هماهنگ تعریف کرد.
منابع
1. معرفی سازمان همکاری شانگهای درسایت ویکیپیدیا (http://fa.wikipedia.rog/wiki) 2. پیمان شانگهای از منظر تاریخ وایران، روزنامه همشهری،
http://www.aftab.ir/articles/politics/diplomacy/) 3. جایگاه ایران در سازمان همکاری شانگهای، سیامک باقری، (http://www.aftab.ir/articles/politics/diplomacy/) 4. معرفی مختصر سازمان همکاری شانگهای،
http:///www.sectsco.org 5. "آیا ایران عضو سازمان همکاری شانگهای خواهد گردید یا خیر؟"، فکرت صادیخوف،
http://farsi.ru. 6. "سازمان همکاری شانگهای ناتو را می ترساند"، KM – News، http://farsi.ru 7. "نقدی بر سازمان همکاری شانگهای"، قهرمان جهان آرا، http://news7000.blogfa.com 8. "افغانستان جهت همکاری با سازمان شانگهای آماده می شود،http://farsi.ru
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر